Fallschirmjägerhelm M38 – historia niemieckiego hełmu spadochronowego

Jedna z najbardziej charakterystycznych konstrukcji niemieckiego wyposażenia wojskowego II wojny światowej. Hełm Fallschirmjäger M38 powstał z bardzo konkretnej potrzeby – zapewnienia spadochroniarzom ochrony głowy, która sprawdzi się nie tylko podczas walki, ale przede wszystkim w trakcie skoku i lądowania. Jego nietypowa sylwetka była efektem poszukiwania kompromisu pomiędzy bezpieczeństwem, funkcjonalnością i wymaganiami nowoczesnych wojsk powietrznodesantowych.

Rozwój niemieckiego hełmu spadochronowego był bezpośrednio związany z narodzinami niemieckich wojsk powietrznodesantowych. W latach 30. XX wieku koncepcja wykorzystania spadochroniarzy jako samodzielnych oddziałów bojowych zaczęła nabierać realnych kształtów. Duże zainteresowanie budziły wówczas eksperymenty prowadzone przez Związek Radziecki, który już pod koniec lat 20. XX wieku rozwijał techniki desantowania żołnierzy z wykorzystaniem spadochronów.

Niemieckie dowództwo również dostrzegło potencjał tego rodzaju wojsk. Dnia 29 stycznia 1936 roku rozpoczęto organizowanie pierwszego batalionu spadochronowego Luftwaffe, opartego na ochotnikach. Wkrótce rozpoczęto rozwijanie odpowiedniego szkolenia oraz specjalistycznego wyposażenia. Na początku 1937 roku uruchomiono szkołę spadochronową w Stendal. Żołnierze przeznaczeni do wykonywania skoków spadochronowych potrzebowali jednak wyposażenia znacząco różniącego się od standardowego ekwipunku piechoty. Dotyczyło to przede wszystkim umundurowania, oporządzenia, a także ochrony głowy.

W początkowym okresie spadochroniarze korzystali ze standardowych hełmów stalowych M35 (Stahlhelm M35). Szybko okazało się jednak, że konstrukcja ta nie odpowiada specyfice działań powietrznodesantowych. Charakterystyczny, mocno wyprofilowany okap oraz głębokie boczne i tylne krawędzie dzwonu, które zapewniały odpowiednią ochronę podczas walki, stwarzały problemy w trakcie skoków spadochronowych. Podczas opuszczania samolotu i opadania na spadochronie występowały znaczne siły oddziałujące na wyposażenie żołnierza. Rozbudowane krawędzie standardowego hełmu zwiększały opór powietrza, co mogło powodować jego przesuwanie się lub zerwanie z głowy. Istniało również ryzyko zahaczenia wystającymi elementami o linki spadochronu. Niebezpieczeństwo stanowił także tradycyjny pasek podbródkowy. W przypadku nieprawidłowego dopasowania lub gwałtownego szarpnięcia hełm mógł powodować niebezpieczne obciążenie szyi, a nawet doprowadzić do poważnych obrażeń. Problem nie ograniczał się zatem do samej wygody użytkowania. Chodziło o bezpieczeństwo żołnierza w jednej z najbardziej wymagających faz operacji powietrznodesantowej.

Konieczne stało się opracowanie zupełnie nowej konstrukcji, która zachowałaby stalową ochronę głowy, ale jednocześnie lepiej przylegała do niej, ograniczała opór powietrza i zapewniała stabilność podczas skoku oraz lądowania. Prace nad specjalistycznym hełmem rozpoczęto w 1936 roku w zakładach Eisenhüttenwerke AG w Thale, położonych w górach Harzu. Były to zakłady posiadające doświadczenie w produkcji niemieckich hełmów stalowych, w tym modelu M35.

Pierwsze rozwiązania opierały się na modyfikacji istniejącego hełmu piechoty. Zachowano zasadniczy kształt stalowego dzwonu, natomiast znacząco ograniczono jego wystające krawędzie. Zredukowano przednią część okapu, a tylną skrócono do około 2 cm. Krawędzie blachy podwinięto, aby uzyskać odpowiednie wykończenie. Tak powstała konstrukcja próbna, która pozwoliła sprawdzić, jak zmiana profilu hełmu wpłynie na jego zachowanie podczas skoku.

W literaturze kolekcjonerskiej i opracowaniach poświęconych niemieckim hełmom można spotkać określenia M36 oraz M37, odnoszące się do wcześniejszych etapów rozwoju konstrukcji. Warto jednak zaznaczyć, że nazewnictwo to jest w dużej mierze stosowane przez kolekcjonerów do rozróżniania poszczególnych wariantów, a nie wszystkie te oznaczenia należy traktować jako formalne nazwy kolejnych modeli przyjętych do służby. Wczesne warianty różniły się między sobą przede wszystkim sposobem mocowania fasunku i systemem podpięcia paska podbródkowego. W miarę postępu prac konstrukcja stawała się coraz bardziej wyspecjalizowana.

Ostateczny projekt, znany jako Fallschirmjägerhelm M38, został oficjalnie wprowadzony do wyposażenia niemieckich oddziałów spadochronowych na mocy rozporządzenia z 16 czerwca 1938 roku, opublikowanego w Luftwaffen-Verordnungsblatt 38 pod numerem 239. Był to moment, w którym niemieckie wojska powietrznodesantowe otrzymały hełm zaprojektowany specjalnie z myślą o ich potrzebach, a nie jedynie zmodyfikowaną wersję standardowego wyposażenia piechoty.

Najbardziej charakterystyczną cechą M38 jest jego sylwetka. W porównaniu ze standardowym hełmem M35 jest on wyraźnie bardziej zwarty i pozbawiony rozbudowanego okapu. Stalowy dzwon zachował ogólną linię wcześniejszej konstrukcji, ale jego dolne krawędzie zostały niemal całkowicie zredukowane. Pozostawiono jedynie niewielki fragment, którego wysokość wynosiła około 1,8 cm. Dzwon wykonywano z jednego kawałka blachy stalowej, tłoczonego w kolejnych operacjach produkcyjnych. Charakterystyczne podwinięcie krawędzi zapewniało odpowiednie wykończenie i usztywnienie konstrukcji. Hełmy produkowano w trzech rozmiarach: 66, 68 i 71.

Jedną z najważniejszych innowacji był jednak system amortyzacji wewnętrznej. W przeciwieństwie do standardowego rozwiązania stosowanego w hełmach piechoty, M38 otrzymał specjalny fasunek wyposażony w dodatkowe elementy wykonane z mikrogumy. Siedem odpowiednio ukształtowanych wkładek o grubości około 10–13 mm umieszczono pomiędzy stalowym dzwonem a skórzanym czepkiem. Ich zadaniem było pochłanianie części energii uderzenia i ograniczanie ryzyka urazów głowy podczas lądowania lub uderzenia o twardą powierzchnię. Skórzany czepek posiadał niewielkie otwory wentylacyjne. Całość mocowano do aluminiowej obręczy, a następnie przytwierdzano do stalowego dzwonu za pomocą czterech śrub.

Równie istotną zmianą było zastosowanie specjalnego paska podbródkowego. Wykorzystano układ czteropunktowy, którego paski tworzyły charakterystyczną literę Y. Dzięki temu hełm był stabilniej utrzymywany na głowie niż w przypadku tradycyjnego mocowania. Skórzane paski poszerzono do około 2 cm, a dodatkowe zatrzaski zabezpieczały zapięcie przed przypadkowym rozpięciem. Cały system zaprojektowano z myślą o utrzymaniu hełmu na głowie podczas gwałtownych ruchów i lądowania. M38 nie był więc jedynie standardowym hełmem piechoty pozbawionym wystającego ronda. Stanowił przemyślaną konstrukcję, w której zmianie uległy zarówno kształt zewnętrzny, jak i sposób mocowania oraz wewnętrzna amortyzacja.

Nowy hełm szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów wyposażenia niemieckich spadochroniarzy. Jego pierwsze poważne sprawdziany bojowe przypadły na kampanię w Europie Zachodniej w maju 1940 roku. Niemieckie oddziały powietrznodesantowe odegrały wówczas ważną rolę podczas działań w Holandii i Belgii. Szczególnie znana jest operacja przeciwko belgijskiej twierdzy Eben-Emael, przeprowadzona 10 maja 1940 roku. Niewielki oddział niemieckich żołnierzy z grupy szturmowej Granit wylądował na dachu fortecy przy użyciu szybowców DFS 230. Żołnierze wykorzystali ładunki kumulacyjne do niszczenia stanowisk artyleryjskich i umocnień, doprowadzając do obezwładnienia kluczowych elementów obrony twierdzy. Była to jedna z najbardziej spektakularnych operacji z wykorzystaniem szybowców bojowych w początkowym okresie II wojny światowej. Warto podkreślić, że M38 nie był przeznaczony wyłącznie do skoków z samolotów transportowych. Konstrukcja sprawdzała się również podczas desantowania szybowcowego, w którym żołnierze musieli być przygotowani na gwałtowne przeciążenia i kontakt z podłożem podczas przyziemienia.

Kolejnym ważnym etapem w historii niemieckich wojsk spadochronowych była operacja Merkury (Unternehmen Merkur), czyli niemiecki desant na Kretę, rozpoczęty 20 maja 1941 roku. Była to jedna z największych operacji powietrznodesantowych II wojny światowej. Niemcy wykorzystali w niej zarówno spadochroniarzy, jak i oddziały transportowane drogą powietrzną oraz siły górskie. Wysokie straty poniesione podczas walk o wyspę pokazały jednak, jak ryzykownym przedsięwzięciem może być desantowanie dużych formacji na silnie bronione pozycje przeciwnika. Niemieckie oddziały poniosły bardzo ciężkie straty w ludziach i sprzęcie transportowym. Doświadczenia z Krety miały ogromny wpływ na dalsze wykorzystanie niemieckich wojsk spadochronowych. Adolf Hitler uznał, że przeprowadzanie kolejnych operacji powietrznodesantowych na tak dużą skalę wiąże się ze zbyt wysokim ryzykiem. Nie oznaczało to jednak końca kariery Fallschirmjäger. Wręcz przeciwnie – w kolejnych latach jednostki te coraz częściej wykorzystywano jako elitarne formacje lekkiej piechoty. Hełm M38 pozostał ich podstawowym nakryciem głowy również wtedy, gdy żołnierze nie wykonywali już skoków spadochronowych.

Wraz z rozwojem działań wojennych hełm M38 podlegał drobnym zmianom produkcyjnym i wizualnym. Wczesne egzemplarze charakteryzowały się gładkim wykończeniem powierzchni oraz dwoma kalkomaniami – godłem Luftwaffe umieszczonym po lewej stronie i tarczą w barwach narodowych po prawej. Z czasem wygląd hełmów ulegał zmianom. W marcu 1940 roku zarządzono usunięcie tarczy w barwach narodowych z nowych egzemplarzy. W 1943 roku zaprzestano nanoszenia oznaczeń w postaci kalkomanii na hełmy produkowane fabrycznie. Zmieniało się również wykończenie powierzchni. W późniejszych seriach coraz częściej stosowano bardziej matowe, chropowate powłoki lakiernicze, które ograniczały refleksy światła i lepiej sprawdzały się w warunkach polowych. Hełmy wykorzystywane w Afryce Północnej mogły być przemalowywane na odcienie piaskowe, natomiast podczas działań w warunkach zimowych stosowano białe malowanie maskujące. W praktyce żołnierze korzystali również z pokrowców maskujących oraz różnego rodzaju siatek. W ich oczka można było wplatać roślinność, co ułatwiało dostosowanie wyglądu hełmu do otoczenia.

Ważnym etapem służby M38 były walki we Włoszech. Szczególnie znana jest obrona rejonu Monte Cassino przez niemiecką 1. Dywizję Spadochronową w 1944 roku. Niemieccy spadochroniarze, którzy w pierwszych latach wojny byli szkoleni przede wszystkim do operacji powietrznodesantowych, stanowili wówczas doświadczoną formację piechoty. To właśnie z walkami o Monte Cassino wiążą się również egzemplarze M38 znajdujące się w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Dwa hełmy w jasnobrązowożółtym malowaniu pozyskano z pobojowiska pod Monte Cassino. Do zbiorów muzealnych trafiły w 1961 roku.

W 1944 roku M38 był nadal używany przez niemieckich spadochroniarzy walczących w Normandii. Co istotne, nie wszyscy żołnierze noszący ten charakterystyczny hełm docierali na pole walki drogą powietrzną. W wielu przypadkach jednostki Fallschirmjäger walczyły jako zwykła piechota, a ich wyposażenie pozostawało takie samo jak w okresie wcześniejszego szkolenia spadochronowego. Warto również wspomnieć o 500. Batalionie Spadochronowym Waffen-SS, późniejszym 600. Batalionie, który także korzystał z hełmów tego typu. Był to jednak osobny epizod w historii niemieckich formacji powietrznodesantowych, a nie dowód na istnienie odrębnego modelu hełmu M38 przeznaczonego dla Waffen-SS.

Przez cały okres produkcji stalowe dzwony hełmów spadochronowych wytwarzano w zakładach Eisenhüttenwerke AG w Thale. Był to szczególny przypadek na tle standardowych hełmów niemieckich, których produkcją zajmowało się kilka różnych przedsiębiorstw. Na egzemplarzach M38 można spotkać oznaczenie ET, będące skrótem nazwy zakładów Eisenhüttenwerke Thale. W późniejszym okresie wojny, od 1943 roku, stosowano również kod producenta CKL. W trakcie wojny zmieniał się także sposób mocowania fasunku. Wczesne egzemplarze wykorzystywały śruby wymagające specjalnego klucza, natomiast w późniejszych seriach pojawiły się śruby z nacięciem umożliwiającym ich odkręcanie zwykłym śrubokrętem. Zmiany te nie oznaczały jednak opracowania zupełnie nowego modelu. Były raczej odpowiedzią na potrzeby produkcji wojennej i konieczność upraszczania procesów wytwarzania.

Fallschirmjägerhelm M38 jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych niemieckich hełmów okresu II wojny światowej. Jego charakterystyczna, zwarta sylwetka sprawia, że trudno pomylić go ze standardowymi hełmami piechoty. Co istotne, jego konstrukcja nie była jedynie próbą stworzenia bardziej efektownego lub nietypowego nakrycia głowy. Każdy z charakterystycznych elementów miał konkretne uzasadnienie praktyczne. Ograniczenie okapu zmniejszało powierzchnię wystawioną na działanie powietrza, czteropunktowa podpinka poprawiała stabilność, a specjalny fasunek z mikrogumą zwiększał ochronę podczas uderzeń.

M38 pozostał w użyciu do końca II wojny światowej, przechodząc przez kolejne kampanie i zmieniające się warunki pola walki. Z czasem jego przeznaczenie ewoluowało – z hełmu zaprojektowanego przede wszystkim dla żołnierzy wykonujących skoki spadochronowe stał się charakterystycznym elementem wyposażenia niemieckich jednostek spadochronowych walczących również jako piechota. Dzisiaj Fallschirmjägerhelm M38 zajmuje szczególne miejsce wśród kolekcjonerów militariów oraz osób zajmujących się rekonstrukcją historyczną. Jest nie tylko interesującym przykładem niemieckiej myśli technicznej lat 30., ale również materialnym świadectwem rozwoju wojsk powietrznodesantowych i zmieniających się wymagań stawianych wyposażeniu żołnierza podczas II wojny światowej.