Insygnia na niemieckich hełmach – od Reichswehry do końca II wojny światowej

Niemiecki Stahlhelm jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów wyposażenia żołnierza z okresu II wojny światowej. Charakterystyczny kształt skorupy, niski profil i sposób wykończenia sprawiają, że hełm ten jest niemal natychmiast rozpoznawalny nawet przez osoby, które na co dzień nie interesują się historią wojskowości. Dla rekonstruktora czy kolekcjonera równie interesujące jak sama konstrukcja hełmu są jednak szczegóły jego wykończenia, a szczególnie znajdujące się na nim oznaczenia. Niewielkie kalkomanie mogą bowiem dostarczyć wielu informacji o okresie produkcji i użytkowania konkretnego egzemplarza. Ich historia pokazuje również, jak wraz z rozwojem działań wojennych zmieniały się wymagania stawiane niemieckiemu wyposażeniu.

Początki oznaczania niemieckich hełmów sięgają jeszcze czasów I wojny światowej. Na Stahlhelmach pojawiały się wówczas różnego rodzaju symbole nanoszone ręcznie. Podobne praktyki można było spotkać również w okresie powojennym, między innymi w formacjach Freikorpsów. W czasach Reichswehry stosowano natomiast oznaczenia związane z poszczególnymi krajami związkowymi. Ręczne malowanie miało jednak oczywistą wadę – trudno było uzyskać pełną powtarzalność. Wielkość, kształt czy położenie symbolu mogły różnić się w zależności od osoby, która go wykonywała. Wraz z rozwojem systemu oznaczeń coraz większe znaczenie zaczęła więc mieć standaryzacja.

Po uzyskaniu mandatu społecznego przez narodowych socjalistów system oznaczeń zaczął szybko się zmieniać. 14 marca 1933 roku wydano zarządzenie dotyczące zastąpienia dotychczasowych oznaczeń krajów związkowych nowym emblematem w barwach czarnej, białej i czerwonej. Początkowo umieszczano go po lewej stronie hełmu, jednak już w lutym 1934 roku zdecydowano o przeniesieniu go na prawą stronę. Niedługo później, 5 kwietnia 1934 roku, wydano kolejne zarządzenie określające sposób wyposażania jednostek w nowe kalkomanie. Miały one być dostarczane do jednostek i nanoszone również na używane już hełmy, przy czym wcześniejsze oznaczenia należało usunąć. Przepisy określały nawet dokładne położenie kalkomanii względem otworu wentylacyjnego.

Był to dopiero początek zmian. W kolejnych latach system rozszerzono o oznaczenia charakterystyczne dla poszczególnych rodzajów sił zbrojnych. Obok emblematu państwowego pojawił się znak konkretnej formacji. W przypadku wojsk lądowych był to charakterystyczny orzeł, natomiast Luftwaffe i Kriegsmarine stosowały własne warianty. Nieco inaczej rozwijał się system oznaczeń w SS, choć również tam w połowie lat 30. zaczęto stosować kalkomanie. W ten sposób ukształtował się charakterystyczny układ dwóch oznaczeń umieszczonych po przeciwnych stronach skorupy.

Wprowadzenie w 1935 roku nowego modelu hełmu M35 przypadło właśnie na okres, gdy system ten był już stosowany na szeroką skalę. Fabrycznie nowe hełmy otrzymywały kalkomanie odpowiednie dla swojej formacji, a M35 z dwoma oznaczeniami stał się z czasem najbardziej charakterystycznym obrazem niemieckiego Stahlhelmu. W przypadku Heer po jednej stronie znajdował się emblemat w barwach narodowych, a po drugiej oznaczenie wojsk lądowych. Podobny schemat, z odpowiednimi wariantami, stosowano w innych rodzajach sił zbrojnych.

Samo określenie „kalkomania” nie oznaczało jednak jednego, niezmiennego wzoru. Na przestrzeni lat powstawały różne warianty oznaczeń, które mogły różnić się między innymi kształtem orła, proporcjami poszczególnych elementów czy techniką wykonania. Dla współczesnego kolekcjonera ma to duże znaczenie, ponieważ sama obecność kalkomanii nie pozwala jeszcze określić wieku ani autentyczności hełmu. Istotny jest również jej konkretny wzór, sposób naniesienia oraz zgodność z pozostałymi cechami skorupy.

Tak rozbudowany system oznaczeń nie przetrwał jednak długo w niezmienionej formie. Wraz z wybuchem wojny zaczęły ujawniać się problemy, które wcześniej miały znacznie mniejsze znaczenie. Doświadczenia pierwszych kampanii pokazały, że kolorowe oznaczenia i gładka powierzchnia hełmu nie były idealnym rozwiązaniem w warunkach bojowych. Coraz większego znaczenia nabierało maskowanie, a wraz z nim matowe powierzchnie i ograniczenie elementów, które mogły zwiększać widoczność żołnierza.

21 marca 1940 roku wydano zarządzenie dotyczące zmiany sposobu malowania hełmów. Miały one otrzymać matową, szorstką powłokę, a kalkomania w barwach narodowych miała zostać usunięta z używanych hełmów. Jednocześnie zakazano nanoszenia jej na nowo produkowane egzemplarze. W przypadku Luftwaffe analogiczne zarządzenie wydano 12 czerwca 1940 roku, natomiast w SS odpowiednie wytyczne pojawiły się w sierpniu tego samego roku.

Wprowadzenie nowych przepisów nie oznaczało oczywiście, że z dnia na dzień wszystkie niemieckie hełmy zaczęły wyglądać tak samo. Starsze egzemplarze nadal znajdowały się w magazynach i jednostkach, a część z nich była przemalowywana, naprawiana lub ponownie wydawana. Dlatego jeszcze długo po wprowadzeniu nowych zasad można było spotkać hełmy zachowujące wcześniejsze oznaczenia. W praktyce przepisy dotyczące konkretnego okresu nie zawsze przekładały się więc bezpośrednio na wygląd każdego zachowanego egzemplarza.

W tym samym okresie rozpoczęto produkcję modelu M40. Zmiany konstrukcyjne miały przede wszystkim uprościć proces wytwarzania, a jednym z jego charakterystycznych elementów stała się matowa, szorstka powierzchnia skorupy. Pojawienie się M40 nie oznaczało jednak natychmiastowego końca kalkomanii. Na hełmach tego modelu nadal stosowano oznaczenia formacyjne, a wśród zachowanych egzemplarzy można spotkać również konfiguracje będące pozostałością wcześniejszego systemu.

Podobna sytuacja miała miejsce po wprowadzeniu w 1942 roku modelu M42. Uproszczona konstrukcja była kolejnym krokiem w kierunku przyspieszenia produkcji, jednak kalkomanie nadal pojawiały się na części nowych hełmów. Ich całkowite zniknięcie z fabrycznie produkowanych egzemplarzy było procesem stopniowym i nastąpiło dopiero w 1943 roku.

28 sierpnia 1943 roku wydano zarządzenie nakazujące zaprzestanie fabrycznego nanoszenia kalkomanii na niemieckie hełmy. Był to kolejny element upraszczania produkcji, które w warunkach przedłużającej się wojny miało coraz większe znaczenie. Ograniczenie liczby operacji produkcyjnych pozwalało oszczędzać czas i materiały, a jednocześnie hełm pozbawiony kolorowych oznaczeń lepiej odpowiadał wymaganiom pola walki. W przypadku SS proces ten przebiegał nieco później – odpowiednie zarządzenie dotyczące zakończenia fabrycznego nanoszenia kalkomanii SS wydano 1 listopada 1943 roku.

Od tego momentu fabrycznie pozbawione oznaczeń hełmy stawały się coraz powszechniejsze. Nie oznaczało to jednak całkowitego zniknięcia kalkomanii z hełmów znajdujących się w służbie. Wcześniej wyprodukowane egzemplarze nadal były używane, a ich oznaczenia mogły przetrwać przez kolejne lata. Część hełmów była również przemalowywana lub maskowana już w jednostkach, przez co kalkomanie mogły zostać częściowo albo całkowicie zakryte.

Właśnie dlatego zachowany do dziś hełm należy traktować nie tylko jako produkt określonego modelu, ale również jako przedmiot, który przez lata mógł być wielokrotnie modyfikowany. Dla współczesnego rekonstruktora ma to szczególne znaczenie. Nie można przyjąć prostej zasady, według której M35 zawsze powinien posiadać dwie kalkomanie, M40 jedną, a M42 żadnej. Taki schemat może być przydatny jako ogólne wprowadzenie, ale rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Przy ocenie konkretnego hełmu należy brać pod uwagę nie tylko jego model, lecz także okres produkcji, rodzaj formacji, sposób malowania oraz ślady późniejszego użytkowania.

Kalkomania może być więc dla kolekcjonera czymś znacznie więcej niż tylko ozdobnym oznaczeniem znajdującym się na powierzchni hełmu. Jej rodzaj, położenie i stan zachowania mogą pomóc w ustaleniu historii konkretnego egzemplarza. Szczególnie interesujące są hełmy, na których widoczne są ślady zamalowania wcześniejszych oznaczeń, pozostałości kilku warstw farby czy częściowo zachowane kalkomanie. Takie detale pozwalają dostrzec kolejne etapy życia hełmu i pokazują, że jego wygląd nie musiał pozostać taki sam przez cały okres służby.

Historia niemieckich kalkomanii jest tym samym częścią szerszej historii zmian zachodzących w niemieckim wyposażeniu wojskowym. W latach 30. oznaczenia miały przede wszystkim zapewniać jednolity wygląd i podkreślać przynależność do określonej formacji. Wraz z rozpoczęciem wojny coraz większego znaczenia nabierały jednak maskowanie, prostota oraz szybkość produkcji. Stopniowe ograniczanie, a następnie całkowite wycofanie kalkomanii z produkcji fabrycznej było naturalnym następstwem tych zmian. Dzięki temu nawet niewielki element znajdujący się na powierzchni skorupy pozwala prześledzić, jak niemiecki Stahlhelm zmieniał się wraz z realiami wojny – od charakterystycznego, starannie oznaczonego M35 po znacznie bardziej surowe hełmy produkowane w późniejszym okresie konfliktu.